Wstęp
Uniwersus, znany również jako Centralny Dom Handlowy „Dom Książki Uniwersus”, to zabytkowy budynek zlokalizowany przy ulicy Belwederskiej 20/22 w Warszawie. Jego historia oraz architektura wpisują się w szerszy kontekst rozwoju przestrzeni miejskiej stolicy Polski w okresie socjalizmu. Zbudowany w latach 1975–1980, pierwotnie pełnił funkcję księgarni, a obecnie wykorzystywany jest jako biurowiec. Uniwersus stanowi cenny przykład brutalizmu w architekturze, łącząc nowoczesne rozwiązania z unikalnymi cechami stylistycznymi.
Historia Uniwersusa
Budowa Uniwersusa rozpoczęła się na miejscu wyburzonej XIX-wiecznej willi, która od 1881 roku służyła jako schronisko dla paralityków. Warto zaznaczyć, że do kompleksu budynków przylegała drewniana kaplica ewangelicka, której losy były jednym z powodów decyzji o wyburzeniu całego obiektu. W 1975 roku zespół architektów pod kierownictwem Leszka Sołonowicza rozpoczął prace projektowe nad nowym budynkiem, który miał spełniać rolę pawilonu prezentującego radziecką myśl techniczną.
Jednakże, otwarcie obiektu miało miejsce już jako nowoczesnej księgarni – jednej z najnowocześniejszych w Polsce. W 1980 roku Uniwersus zdobył tytuł Mister Warszawy, co podkreśliło jego architektoniczną wartość. Budynek spełniał funkcję domu książki do czasu transformacji ustrojowej w latach 90., kiedy to zaczęto dostrzegać potrzebę zmiany jego przeznaczenia na biurowe. Niestety, ta zmiana doprowadziła do stopniowego podupadania stanu technicznego obiektu.
W końcu pierwszej dekady XXI wieku pojawiły się plany jego rozbiórki, a ówczesny właściciel wystąpił o pozwolenie na budowę 55-metrowego wieżowca w jego miejsce. Pomimo tych zamiarów, Uniwersus został objęty ochroną konserwatorską i w 2025 roku wpisany do rejestru zabytków jako Centralny Dom Handlowy Domu Książki „Universus”.
Architektura Uniwersusa
Architektura Uniwersusa to przykład brutalizmu, który charakteryzuje się surowymi formami oraz wykorzystaniem materiałów takich jak beton i stal. Budynek oparty jest na stalowej konstrukcji, co umożliwia swobodną aranżację przestrzeni wewnętrznej – jest to zgodne z zasadami nowoczesnej architektury promowanej przez Le Corbusiera. Elewacja pokryta szarym granitem nadaje budynkowi surowy i jednocześnie elegancki wygląd. Charakterystyczna asymetryczna bryła z cofniętym parterem oraz geometryczna forma wpisuje Uniwersus w nurt brutalizmu, a zwłaszcza jego japońską odmianę.
Bryła budynku wyróżnia się także detalami wykonanymi z aluminium, które zastosowano również przy wykończeniu stropów. Duże powierzchnie przeszkleń to kolejny element podkreślający funkcjonalność obiektu – umożliwiają one ekspozycję książek oraz tworzą efekt lekkiego blasku nocą. Kubatura budynku wynosi 23000 m³ przy powierzchni użytkowej równającej się 4000 m².
Wnętrza księgarni były zaprojektowane z myślą o komfortowym użytkowaniu i nowoczesnym stylu. Przestrzenie były rozległe i tematycznie podzielone, co ułatwiało poruszanie się po ofercie literackiej. Elementy drewniane, kamienne oraz aluminiowe zostały starannie dobrane, aby stworzyć spójną estetykę odpowiadającą czasom powstawania budynku.
Znaczenie kulturowe Uniwersusa
Uniwersus nie tylko reprezentuje osiągnięcia architektury brutalistycznej w Warszawie, ale także odzwierciedla zmiany społeczne i kulturowe związane z rozwojem stolicy w okresie PRL-u. Jako jedna z najnowocześniejszych księgarni swojego czasu, stał się miejscem spotkań dla miłośników literatury oraz przestrzenią dla organizacji wydarzeń kulturalnych.
W czasach transformacji ustrojowej Uniwersus przeszedł wiele zmian – z miejsca sprzedaży książek stał się przestrzenią biurową. Ta transformacja nie tylko wpłynęła na charakter budynku, ale także na jego znaczenie w życiu lokalnej społeczności. Ochrona konserwatorska, która objęła Uniwersusa, świadczy o uznaniu jego wartości historycznej i kulturowej.
Uniwersus a Warszawskie Sielce
Uniwersus znajduje się na warszawskich Sielcach – dzielnicy o bogatej historii i różnorodnej architekturze. Sielce były miejscem wielu wydarzeń historycznych oraz zmian urbanistycznych. Budowa Uniwersusa przyczyniła się do dalszego rozwoju tej dzielnicy oraz jej przekształcenia w ważny punkt na mapie kulturalnej Warszawy.
Dzięki swojej lokalizacji przy ulicy Belwederskiej, Uniwersus stał się częścią szerszej struktury urbanistycznej stolicy. Współczesne wykorzystanie budynku jako biura nie umniejsza jego znaczenia jako elementu dziedzictwa kulturowego Warszawy. Przykład Uniwersusa pokazuje, jak ważne jest zachowanie historycznych obiektów architektonicznych oraz ich adaptacja do współczesnych potrzeb.
Zakończenie
Uniwersus to nie tylko budynek – to symbol przemian zachodzących w Warszawie od lat 80-tych XX wieku do dziś. Jego historia odzwierciedla szersze zmiany społeczne oraz kulturalne wpływy, a także architektoniczne trendy panujące w Polsce i na świecie. Ochrona konserwatorska oraz wpisanie do rejestru zabytków to dowód na to, że mimo upływu lat Uniwersus pozostaje istotnym elementem warszawskiego krajobrazu urbanistycznego.
Budynek ten ukazuje również znaczenie adaptacji przestrzeni miejskiej do nowych ról i funkcji, bez utraty ich pierwotnego charakteru i wartości kulturowych
Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).