Wstęp
Getto w Stalino, obecnie znanym jako Donieck, to tragiczny rozdział w historii Żydów na Ukrainie w czasie II wojny światowej. Utworzone przez niemieckich okupantów w marcu 1942 roku, istniało zaledwie przez kilka miesięcy, jednak w tym krótkim czasie stało się miejscem niewyobrażalnych cierpień i masowej eksterminacji. W artykule przyjrzymy się historii getta, jego utworzeniu, warunkom życia mieszkańców oraz ostatecznej likwidacji.
Dane demograficzne i kontekst historyczny
Przed wybuchem II wojny światowej, Stalino było miastem o zróżnicowanej strukturze etnicznej. W 1939 roku mieszkało tam 24 991 Żydów, co stanowiło 5,4% populacji miasta. Około 20 października 1941 roku miasto zostało zajęte przez wojska niemieckie, co oznaczało początek tragicznych wydarzeń dla lokalnej społeczności żydowskiej. Wojska niemieckie nie tylko okupowały Stalino, ale i wprowadziły brutalne metody eksterminacji Żydów na tych terenach poprzez Einsatzkommando 6 (EK 6), które miało na celu przeprowadzenie masowych egzekucji.
W obliczu zbliżających się niemieckich wojsk wielu Żydów zdołało uciec lub zostać ewakuowanych. Jednakże, według raportów komendantury polowej z grudnia 1941 roku, w Stalino pozostało około 3 tys. Żydów. Brak możliwości ewakuacji oraz surowe warunki zimowe sprawiły, że ci, którzy pozostali, stali się łatwym celem dla okupantów.
Utworzenie getta
Na początku lutego 1942 roku władze niemieckie podjęły decyzję o utworzeniu getta dla pozostałych Żydów. Zostało ono zlokalizowane na obrzeżach miasta w osiedlu Biały Kamieniołom. Przed jego utworzeniem wszyscy nieżydowscy mieszkańcy zostali usunięci z tego rejonu, co miało na celu ograniczenie świadków okrutnych działań okupantów.
W marcu 1942 roku rozpoczęto przesiedlenie Żydów do nowo utworzonego getta. Kluczową rolę w tym procesie odgrywała kolaboracyjna policja pomocnicza, która identyfikowała i zatrzymywała Żydów. Mieszkańcom getta zezwolono na zabranie jedynie podstawowych rzeczy osobistych – kosztowności, ubrań oraz żywności wystarczającej na kilka dni. Proces ten był niesamowicie brutalny: wielu Żydów musiało pieszo przemieszczać się do getta pod ostrym nadzorem policjantów, którzy stosowali przemoc fizyczną.
Warunki życia w getcie były dramatyczne. Z powodu braku miejsca wielu mieszkańców zmuszonych było spać na świeżym powietrzu, a budynki mieszkalne były często pozbawione podstawowych udogodnień. Dodatkowo brak żywności doprowadził do licznych przypadków śmierci głodowej; dzieci i osoby starsze były najbardziej narażone na te tragiczne konsekwencje. Getto miało charakter zamknięty – jego mieszkańcy nie mogli go opuszczać bez zgody władz.
Likwidacja getta
Getto w Stalino istniało przez krótki czas – nie dłużej niż dwa miesiące. Eksterminacja Żydów rozpoczęła się już na początku kwietnia 1942 roku. Ostateczna likwidacja miała miejsce między nocą z 30 kwietnia a 1 maja tego samego roku. Niemcy przekonywali Żydów, że przenoszą ich do innego miejsca pracy, gdzie będą mogli pracować jako robotnicy przymusowi.
Mieszkańcy getta zostali zmuszeni do zabrania ze sobą kosztowności oraz żywności na trzy dni. W rzeczywistości podstawione samochody okazały się mobilnymi komorami gazowymi – wiele osób zginęło w sposób okrutny i bezwzględny. Część ofiar została rozstrzelana na miejscu. Łącznie zamordowano ponad 3 tys. Żydów – niemal wszystkich tych, którzy nie zdążyli opuścić miasta przed nadejściem okupacji.
Zwłoki ofiar zostały pochowane w nieczynnej kopalni węgla „4-4 bis Kalinówka”. W egzekucjach brali udział również miejscowi kolaboranci, którzy współpracowali z Niemcami. Ich działania miały na celu również wyeliminowanie jakiegokolwiek „respektu” wobec Żydów jako nosicieli politycznej władzy.
Odpowiedzialność sprawców
Po zakończeniu II wojny światowej przeprowadzono procesy sądowe przeciwko lokalnym kolaborantom odpowiedzialnym za współpracę z niemieckimi okupantami. W 1946 roku odbył się proces urzędników i policjantów w Stalino, podczas którego zastępca burmistrza Eichmann oraz komendant policji Babenko zostali skazani na karę śmierci. Inni oskarżeni otrzymali wyroki od 15 do 20 lat łagru.
Dowódca Einsatzkommando 6, Robert Mohr, został skazany na karę ośmiu lat pozbawienia wolności przez sąd w Wuppertalu w grudniu 1967 roku. Te procesy były ważnym krokiem ku ukaraniu sprawców Holokaustu oraz przypomnieniu o tragedii ludności żydowskiej w Stalino.
Zakończenie
Getto w Stalino to jeden z wielu smutnych przykładów eksterminacji ludności żydowskiej podczas II wojny światowej. Jego krótka historia jest świadectwem niewyobrażalnego cierpienia i okrucieństwa oraz przypomnieniem o konieczności pamiętania o ofiarach Holokaustu. Dziś ważne jest, aby uczyć się z przeszłości i podejmować działania mające na celu zapobieganie podobnym tragediom w przyszłości.
Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).